مخالفان آنان قرار گرفت . « 1 » يكى از دستاوردهاى نهاد وكالت ، كمك به رشد علمى و فرهنگى جامعهء شيعه بود . در واقع ، وكيلان از طريق ارتباط دادن شيعيان با ائمّه عليهم السلام ، در جهت رفع مشكلات فرهنگى و پاسخ به سؤالات علمى آنان گام بر مىداشتند . البتّه ارتباطات گستردهء شيعيان با ائمّه عليهم السلام در دوره‌هاى پيشين ، خود ، زمينه‌ساز اين توسعهء علمى و فرهنگى بود و شاهد آن ، ظهور شمار قابل توّجه انديشمندان و نويسندگان از ميان شاگردان و اصحاب ائمه عليهم السلام است . شيخ طوسى ، راويان و اصحاب امام دهم را 184 و اصحاب امام يازدهم را 102 نفر نام برده است . « 2 » در ميان اين افراد ، انديشمندان و مؤلّفان نامدارى وجود دارند كه آثار مكتوب فراوانى از خود به جاى گذاشته و احاديث فراوانى را از امامان عليهم السلام نقل نموده‌اند . 4 - 6 . دانشمندان بزرگ شيعه در عصر غيبت صغرا احمد بن محمّد بن عيسى قمى ( زنده تا 274 ق ) از بزرگان خاندان اشعرى در قم و زعيم حوزهء علميّهء اين شهر و از اصحاب امام هادى عليه السلام و امام عسكرى عليه السلام بود . وجود نام او در سند بسيارى از احاديث كتب اربعه ، حاكى از وثاقت او در نقل حديث است و شمار فراوان شاگردانش ، جايگاه والاى وى را در علوم نشان مىدهد . پانزده اثر مكتوب از وى نام برده شده است . « 3 » عبد اللَّه بن جعفر حميرى ( م حدود 310 ق ) نيز از اصحاب برجستهء اين دو امام و از دانشمندان مشهور غيبت صغرا است . علاوه بر احاديث فراوان وى مىتوان از كتاب‌هاى او : الغيبة ، قرب الإسناد و كتاب توقيعات نام برد . « 4 »

--> ( 1 ) . جغرافياى انسانى شيعه ، جعفريان : ص 55 . ( 2 ) . رجال الطوسى : ص 383 - 403 . ( 3 ) . ر . ك : رجال النجاشى : ج 1 ص 216 و معجم رجال الحديث : ج 2 ص 296 . ( 4 ) . رجال النجاشى : ج 2 ص 18 ، الفهرست ، طوسى : ص 167 .